Φενακισμένος ολοκληρωτισμός

Εκατομμύρια λέξεις, γενικεύσεις, ανοησίες, συνθήματα οπαδών και κοινές εξαλλοσύνες κατακλύζουν τον αφρό των ημερών στη συζήτηση περί Ολοκληρωτισμού. Κανένας όμως δεν επισημαίνει —για ευνόητους λόγους— το μεγάλο μάθημα του 20ου αιώνα: πως το ουσιαστικό περιεχόμενου του Ολοκληρωτισμού δεν είναι η πολιτική καταπίεση, οι μαζικές εξοντώσεις των αντιπάλων ή τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τα «εργαλεία» αυτά χρησιμοποιούσαν διαχρονικά οι εξουσίες (ολιγαρχικές, μονοπρόσωπες ή ακόμα και «δημοκρατικές») ήδη από τους αρχαίους χρόνους. Ο ολοκληρωτισμός όμως, τέκνο του 20ου αιώνα, διαφέρει από όλες τις προηγούμενες μορφές καταπίεσης γιατί συγκροτείται από την σύμπλευση του μοντέρνου κράτους και της παραγωγής. Ο κεντρικός, μονοπωλιακός έλεγχος της παραγωγής από την πολιτική εξουσίας, η διεύθυνση της κοινωνίας ως εργοστασίου, που εισηγήθηκε η εξουσίας των Μπολσεβίκων ήδη από τα πρώτα χρόνια (ως δήθεν ορθή ερμηνεία του μαρξισμού!) υιοθετήθηκε αβίαστα μετά την κρίση του 29 τόσο από τα φασιστικά κράτη όσο και από τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Η προφανής ανορθολογικότητα της ελεύθερης αγοράς, η «φυσική» της ροπή προς το μονοπώλιο και την κρίση υπερπαραγωγής (καθώς κάθε μεμονωμένως παραγωγός προσπαθεί λόγο ανταγωνισμού να καλύψει το σύνολο της ζήτησης) οδήγησε το κράτος (για να σώσει την κατάσταση) σε ένα πρωτοφανές στατήγημα: στην άρση της ελευθερίας της αγοράς και στην ανάληψη του σχεδιασμού της παραγωγής από το ίδιο. Η δημιουργία ενός μονοπωλιακού κεντρικού σχεδιασμού της παραγωγής συνϋποθέτει και προϋποτίθεται ενός ολοκληρωτικού κράτους. Η μονόπλευρη πολιτική θεώρηση μπορεί να βλέπει διαφορές ανάμεσα στη φιλελεύθερη Αμερική και τη Σοβιετική Ένωση μόνο που κάτω από την επιφάνεια μπορούμε να δούμε απολύτως ομόλογα μοντέλα. Στις μέρες μας, η ελευθερία του παραγωγού, μικρής ή μεγαλύτερης επιχείρησης, η ελευθερία του δημιουργού εν γένει να διαθέσει το προιόν της εργασίας του στην αγορά ακόμα και του εργάτη να «επιλέγει» αφεντικό, είναι πέρα για πέρα ψευδαισθητική — και αυτός, ο επιτυχημένος ψευδαισθητισμός, είναι ο ουσιαστικός λόγος τελικής επικράτησης του μοντέλου της δύσης. Πίσω από την ψευδαίσθηση της ελεύθερης αγοράς υπήρχε και υπάρχει ένα ανελαστικό πλέγμα σχέσεων εξουσίας και σχεδιασμού που καθορίζει μονοπωλιακά πόσο, πού και τί παράγεται, πόσο, πού και τί θα καταναλωθεί. Οι διεθνικοί γραφειοκρατικοί οργανισμοί, που στις μέρες μας μετακυλίονται αναγκαστικά οι λειτουργίες του παλαιού κράτους για να συγκροτηθεί η πολιτικής μορφή της παγκόσμιας πια αγοράς, εκπονούν λεπτομερή πλάνα ανάπτυξης, στόχους παραγωγής, διακίνησης και τιμών, που δεσμεύουν τις «ελεύθερες» επιχειρήσεις. Το ότι τα διευθυντικά στελέχη των μεγάλων επιχειρήσεων, των τραπεζών και των διεθνών διευθυντηρίων αλληλοεναλλάσσονται, δεν καταδεικνύει —όπως αφελώς επισημαίνεται— μια σχέση διαπλοκής, αλλά μια φυσιολογική, οργανική συνέχεια. Τα δίκτυα παραγωγής και εμπορίου («πραγματικού» και πιστωτικού) και ο έλεγχος επί αυτών δεν είναι τίποτα παραπάνω από τη σημερινή μορφή του παγκόσμιου κεφαλαιακού ολοκληρωτισμού. Κάποτε οι κλασικοί ονειρεύτηκαν την ελευθερία ως την αποδέσμευση του ανθρώπου από τον έλεγχο κράτους και του κεφαλαίου, μια κοινωνία ελεύθερα συνεταιρισμένων δημιουργιών. Σήμερα ο παγκόσμιους ολοκληρωτισμός, ώριμο τέκτο όλων των ολοκληρωτικών πειραματισμών (φασιστικών, δημοκρατικών και σοβιετικών) του 20ού αιώνα, επικρατεί πρωτίστως γιατί καταφέρνει να παραμένει αδιόρατος. Κανένας δεν αντιλαμβάνεται πως πίσω από τις εκατομμύρια ετικέτες ενός σούπερ μάρκετ, αυτού του ναού της καταναλωτικής «ελευθερίας», υπάρχουν —στην καλύτερη περίπτωση— 2 ή 3 εταιρίες με σχεδόν ταυτόσημη μετοχική σύνθεση. Ο καταναλωτής βενζίνης νιώθει «ελεύθερος» επειδή μπορεί να επιλέγει μεταξύ των διαφορετικών πρατηρίων βενζίνης, ανάγοντας πως όλα τα πρατήρια πουλούν ακριβώς την ίδια βενζίνη (που παράγεται στο ίδιο διυλιστήριο). Οι πολιτικές προεκτάσεις αυτής της ψευδαίσθησης στη κοινοβουλευτικής δημοκρατία είναι προφανείς. Προϋπόθεση λοιπόν για όποια συζήτηση περί ολοκληρωτισμού είναι η ελευθερία της συνείδησης από μια πολιτική και καταναλωτική ιδεολογία που επιβιώνει προβάλλοντας ως διαφορετικά πολλαπλά είδωλα της μίας και μοναδικής εικόνας. Στην «ευρύχωρη» κοιλιά του σύγχρονου Λεβιάθαν προϋπόθεση κάθε εξόδου παραμένει να καταλάβουμε το που βρισκόμαστε.

Συμπερασματικά: το θεμελιώδες στοιχείο του ολοκληρωτισμού, αυτό που συγκροτεί τη σύγχρονη εξουσία είναι μια συνεχώς εντεινόμενη και επεκτατική διεργασία ορθολογικού ελέγχου (πολιτικού, οικονομικού, ελέγχου διακίνησης ανθρώπων, εμπορευμάτων, συνόρων κ.τ.λ) κάτω από τον οποία η ανθρώπινη ελευθερία —εν γένει— θεωρείται ανορθολογική.

Σ.Λ., facebook

Αφήστε ένα σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *