Ρυθμιστικός Τρίτος

Στον Σαρτρ υπάρχουν καταρχάς ορισμένες εκπληκτικές ιστορικές και συγκεκριμένες περιγραφές των κοινωνικών συνόλων. Σ’ αυτά διακρίνει τρία βασικά είδη: τη σειρά που είναι η αδρανής συγκέντρωση, την ομάδα που είναι συλλογική ελευθερία και αμοιβαιότητα και την οργάνωση που είναι η σειραϊκή μορφή την οποία έχει εσωτερικεύσει η ομάδα.

Η σειρά είναι η συλλογική μορφή της κοινωνικής αδράνειας. Τα «ανόργανα κοινωνικά όντα», όπως λέει ο Σαρτρ. Η σειρά είναι μια συγκέντρωση ανθρώπων όπου καθένας είναι μόνος γιατί είναι ανταλλάξιμος με όλους τους άλλους. Το εναρκτήριο σαρτρικό παράδειγμα είναι η ουσρά σε μια στάση λεωφορείου: καθένας είναι εκεί για το ίδιο πράγμα, αλλά αυτό το κοινό ενδιαφέρον συγκεντρώνει τους ανθρώπους έξωθεν. Αυτή η εξωτερικότητα είναι εσωτερικευμένη ως αδιαφορία εκάστου προς όλους: δεν μιλώ στους άλλους, δεν κάνω τίποτε άλλο από το να περιμένω, όπως εκείνοι. Στη σειρά, αν θέλετε, οι άνθρωποι συγκεντρώνονται μέσω του αντικειμένου. Η ενότητα της συγκέντρωσης συγκροτείται με αφετηρία το γεγονός ότι η σχέση εκάστου με το αντικείμενο είναι η ίδια. Αλλά αυτή η εξωτερική ταυτότητα γίνεται εσωτερική ετερότητα: αν έχω γίνει μέσω του αντικειμένου, ίδιος με τον άλλον, αυτό συμβαίνει επειδή είμαι άλλος από εμένα. Όπως λέει ο Σαρτρ: «Έκαστος είναι ο ίδιος με τους Άλλους στο βαθμό που είναι Άλλος από τον εαυτό του:. Ο νόμος της σειράς είναι τελικά η ενότητα μέσω του χωρισμού. Ο Σαρτρ διευρύνει αυτή την διατύπωση συμπεριλαμβάνοντας σχεδόν την ολότητα των ειδών του συλλογικού: είτε πρόκειται για την αλυσιδωτή εργασία είτε για μεγάλους οργανισμούς είτε για τη ραδιοφωνική ακρόαση, σε όλες τις περιπτώσεις το αντικείμενο παράγει μια αδιάφορη ενότητα, μια ενότητα χωρισμού. Πρόκειται για την τυπική παθητική σύνθεση: τη στιγμή όπου η υλική παραγωγή επανακάμπτει στις ατομικές πράξεις για να τις ολοποιήσει μέσω της αδράνειας. Η ανθρώπινη ενότητα της σειράς είναι ενότητα αδυναμίας: έκαστος, ταυτόσημος με τον Άλλον, είναι εξωτερικός προς τον εαυτό του, συνεπώς αποκομμένος από την έμπρακτη ελευθερία.  Η σειρά είναι η επικράτηση του Άλλου. Σ’ αυτό το σημείο ο Σαρτρ συναντά μια μεγάλη ιδέα του μαρξισμού: η αδυναμία του λαού είναι πάντοτε ο εσωτερικός διχασμός του, ο χωρισμός από τον ίδιο του τον εαυτό. Κι αυτό ακριβώς διασφαλίζει την επικράτηση του Άλλου, την επικράτηση της αστικής τάξης. Εδώ το διατηρημένο ίχνος του πεσιμισμού του Σαρτρ εξηγείται από το γεγονός ότι γι’ αυτόν η σειρά είναι ο θεμελιώδης τύπος της κοινωνικότητας. Είναι, αν μπορεί να το πεις κανείς κατ’ αυτόν τον τρόπο, η συνήθης δομή της ζωής των τάξεων.

Απεναντίας, το στίγμα της αισιόδοξης προσπάθειας είναι η ανάδυση, ενάναια στην κοινωνική αδράνεια, της συγκερασμένης ομάδας [groupe en fusion]. Ωστόσο, πρέπει πράγματι να λεχθεί ότι στο σαρτρικό διάβημα αυτή η ρήξη είναι ένα σκοτεινό διαλεκτικό σημείο. Πώς οι άνθρωποι, συγκεντρωμένοι παθητικά -λόγω της αδυναμίας και του χωρισμού- μέσω των μεγάλων κοινωνικών συλλογικών μορφωμάτων, μπορούν ξαφνικά να προκαλέσουν την έλευση μιας ενεργητικής ενότητας όπου θα αναγνωρίσουν αμοιβαία ο ένας τον άλλον; Αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός ότι ο Σαρτρ, επαναλαμβάνοντας μια ρήση του Μαλρώ [Malraux], ονομάζει αυτό το συμβάν αποκάλυψη. Η αποκάλυψη είναι η διάλυση της σειράς μέσα στη συγκερασμένη ομάδα. Η καθαυτήν υποχρεωτική μεσολάβηση είναι εν μέρει εξωτερική: αυτό που επιτρέπει τη διάλυση της σειράς και δημιουργεί μια νέα αμοιβαιότητα είναι η συνείδηση του ανυπόφορου χαρακτήρα της σειράς. Αν, επί παραδείγματι, το λεωφορείο που περιμένουμε με παθητική αδιαφορία δεν έλθει, θα υπάρξουν διαμαρτυρίες, παράπονα. Οι άνθρωποι θα μιλούν μεταξύ τους με αφορμή την ανανθρωπινότητα της επήρειας των εξωτερικών συνθηκών. Ήδη σ’ αυτό το στάδιο εμφανίζεται ένα στοιχείο συγκερασμού: η ενότητα χωρισμού χρησιμοποιείται ως εσωτερικευμένη ενότητα: απευθύνομαι στον άλλον στο βαθμό που αυτός, όπως κι εγώ, πιστεύει ότι η αναμονή είναι ανυπόφορη. Αυτό που προηγουμένως ήταν: «είμαι ο ίδιος με τον άλλον καθώς είμαι άλλος από εμένα», τώρα γίνεται: «ο άλλος είναι ο ίδιος μ’ εμένα που δεν είμαι πλέον ο άλλος μου». Μέσα στη σειρά, όπως λέει ο Σατρτ, η ενότητα γίνεται αλλού, στο αντικείμενο. Είναι μια παθητική ενότητα. Μέσα στη συγκεκριμένη ομάδα η ενότητα είναι άμεσα εδώ, μέσα μου και εντός όλων των άλλων. Είναι μια ενεργητική ενότητα και είναι μια ενότητα πανταχού παρούσα: στη σειρά ο Άλλος είναι παντού. Στη συγκεκριμένη ομάδα ο Ίδιος είναι παντού.

Αυτό που θα φανερώσει την ίδια ενότητα είναι η δυνατότητα για τον καθένα να υποδείξει σε καθέναν από τους άλλους την έμπρακτη ενότητά τους με όλους τους άλλους. Επί παραδείγματι, αν κάποιος πει: «Εμπρός, να διαμαρτυρηθούμε όλοι μαζί», όλος ο κόσμος ακολουθεί γιατί αυτή η έμπρακτη κλήση είναι η μεσολάβηση μεταξύ εκάστου και όλων των άλλων. Πρόκειται για την πραγματικά συντελεσμένη διάλυση της σειράς. Το πρόσωπο που εκστομίζει αυτή την κλήση δεν έχει κανένα θεσμικό ή εξωτερικό κύρος. Είναι ένας συγκεκριμένος ανώνυμος μέσω του οποίου έκαστος είναι ο δυνάμει μεσολαβητής της αμοιβαιότητας όλων. Είναι αυτό που ονομάζεται από τον Σαρτρ ρυθμιστικός τρίτος [tiers regulatoeur]. Ο ρυθμιστικός τρίτος είναι το καθεστώς εκάστου σε μιαν έμπρακτη σχέση με την αμοιβαιότητα όλων των ατομικών πράξεων. Μια συγκερασμένη ομάδα συντίθεται από εναλλασσόμενους τρίτους , οι οποίοι υλοποιούν μέσω της δράσης την εσωτερικότητα της συγκεκριμένης ομάδας. Δεν πρόκειται ούτε για έναν αρχηγό ούτε για καθοδηγητή, είναι ο καθένας που χάρη στις υποδείξεις του και τις αυθόρμητες οδηγίες του η συγκεκριμένη ομάδα διαλύει τη σειραϊκή αδράνεια. » Έκαστος είναι το μέσον του τρίτου στο βαθμ΄0ο που ο τρίτος είναι το μέσον της ομάδας».

Ο Σαρτρ εφαρμόζει αυτό το σχήμα σε λαμπρές αναλύσεις ημερών αναταραχής και επανάστασης. Δείχνει την ειδική λειτουργία των σειραϊκών συλλογικών μορφωμάτων (η Βαστίλλη). Δείχνει πώς το ανυπόφορο (η αθλιότητα, ο φόβος) ασκεί πίεση στην αδράνεια. Δείχνει την ανάδυση του συγκερασμού (η κραυγή: «στη Βαστίλλη»). Ωστόσο πρέπει να επισημάνουμε  ότι ο Σαρτρ εφαρμόζει αυτό το σχήμα στο πλαίσιο των αστικών επαναστάσεων, ειδικά της Γαλλικής Επανάστασης του 1879. Δηλαδή στο πλαίσιο ορισμένων ημερών αναταραχής χωρίς τη διαλεκτική που συγκροτείται μαζί με τις θεσμικές πολιτικές δυνάμεις, χωρίς την παρουσία κόμματος του λαού στις μάζες. Από αυτή την άποψη ο συγκερασμός είναι ιστορικοεπαναστατική έννοια, δεν είναι πολιτική έννοια.

Στην πραγματικότητα η πολιτική προσεγγίζεται στο τρίτο είδος συγκέντρωσης: την οργάνωση. Η μήτρα της οργάνωσης, αυτό που προκαλεί τη μετάβαση από το συγκερασμό στο θεσμό (που είναι πάλι ένα σειραϊκό συλλογικό μόρφωμα) είναι ο όρκος. Ο όρκος εμφανίζεται όταν η πιθανότητα της διάσπασης της ομάδας έχει εσωτερικευτεί. Έκαστος, καθώς είναι ο τρίτος για όλους τους άλλους, φοβάται τη διασπαστική μοναξιά εξαιτίας των άλλων, αλλά και εξαιτίας του ίδιου του εαυτού του. Η αμοιβαιότητα δεν μπορεί να αρκεστεί στο να είναι άμεση. Πρέπει επίσης να δεχτεί μια σταθερή μεσολάβηση. Ο όρκος είναι αυτό μέσω του οποίου όλοι δεσμεύονται να παραμείνουν ίδιοι. Κατ’ αυτόν τον τρόπο λαμβάνω την εγγύηση ότι ο τρίτος δεν θα γίνει ο Άλλος και ταυτόχρονα δίνω την εγγύηση ότι δεν θα γίνω ο Άλλος για τον τρίτο…

Αλέν Μπαντιού

Αφήστε ένα σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *